Bàn đến chữ "Lương Tâm", người Tây Phương định nghĩa lương-tâm là lòng bản-nhiên của con người và phân biệt được thế nào là tốt và xấu. Người Pháp họ gọi là conscience hay conscience morale, còn người Anh người Mỹ họ gọi độc nhất một chữ là conscience.

Ấy vậy, nhưng người Việt Nam chúng ta trong ngôn ngữ lại có nhiều hình-dung từ nói về lương-tâm, nếu suy nghĩ kỹ thì thật là ý nhị và sâu xa.

Hình như các cụ ngày xưa vẫn coi lương-tâm là một con vật hay giống một loại gì đó ! Chẳng lẽ lương tâm lại là con vật sao ? Sao vậy ? Nếu là con vật thì phải có răng hay sao ?Lương tâm mà lại là con vật được hay sao, thật là vô lý qúa phải không ạ?

Thế nhưng mà các cụ nhà mình cũng thâm thúy và ý nhị lắm, vì nếu không có răng thì tại sao người Việt Nam mình lại có câu nói: "Lương tâm cắn rứt" ấy ? Nếu không có răng thì làm sao mà lại biết cắn và rứt chứ?

Đây là lúc cái "con lương tâm" của con người chúng ta lúc còn trẻ trung, năng nổ, đầy đủ răng, thì khi chúng ta làm gì sai, nó mới cắn rứt được chứ!

Còn khi cái "con lương tâm" của mình đã bệ rạc hay nói cho đúng ra thì nó đã lão hóa, y như là nó đã rụng hết răng -- vì rụng hết răng nên nó không thể nào mà cắn rứt ta được nữa -- nhưng nó không có răng thì còn lợi, do đó dù lương tâm nó có già có lão hóa đi chăng nữa, nó vẫn còn đay nghiến và gậm nhấm ta; mà phải công nhận rằng nó rất giỏi thức nữa cơ đấy nên mới có câu: "ngày đêm lương tâm cắn rứt và đay nghiến."

Nhưng, cũng tuỳ thời giá, nhưng thường thường khi ai bán nó thì giá rất ư là rẻ mạt, vì vậy mà ta vẫn có câu:"con người bán rẻ lương tâm", bán thì bán vậy, rất rẻ, nhưng giá rẻ là bao nhiêu ?... thật ra đến nay ta vẫn chưa ước định được "con lương tâm" đó nó rẻ và rẻ như thế nào ? Bao nhiêu xu?...bao nhiêu đồng?

Mà cùng hay, lương tâm thì hình như ai cũng có thì phải -- Vậy mà có kẻ lại bảo rằng: " ông hay bà nọ vô lương tâm" (hay không có lương tâm). Té ra là các vị đó không có lương tâm thật hay sao ? Có người thì cũng có, nhưng chắc vì bương trải cuộc đời quá hay sao hoặc giả vì bỏ nó vào cặp, trong va li, tuí xách, hay lỡ khòm lưng nên bị rơi mất rồi ....hay bị ai lấy mất?....nên các cụ ta còn nói : "ông đó, bà kia đánh mất lương tâm". À, mà khi đánh mất thì phải đi tìm chứ -- còn trong khi những người bị mất "con lương tâm" kia -- không hiểu các vị đó có tiếc rẻ mà đi tìm nó lại chăng?

Hoặc giả là con lương tâm của ai đó có răng nanh rất sắc, cắn hồi đau quá nên ai kia không chịu đựng được phải mang ra chợ bán rẻ mất rồi.

Đấy là nói cho vui câu chuyện thế thôi !!!...ngẫm lại cho cùng thì Tiếng Việt, ngữ pháp Việt Nam quả là giàu và súc tích, bất kể một loại gì kể cả lương tâm mà các cụ nhà ta vẫn có hình dung từ để chỉ rõ cho con cháu thấy được nó là gì và nó là như thế nào !

Người viết xin mượn lời thơ của nhà thơ làng Vị Xuyên -- Tú Xương -- để kết thúc bài này nhé :

Chúc cho khắp cả ở trên đời
Vua quan sĩ thứ người trong nước
Sao được cho ra cái giống người.